لغتِ نا‌آشنا — وقتی نمی‌دانی

یک لغتِ نا‌آشنا توی متن دیدی. این یک مشکلِ لغت نیست. یک مشکلِ تصمیمه.

یک دانشجو داشتم به اسم سارا. تو هر mock که می‌داد، تقریبا روی هر متن ریدینگ سه چهار تا لغت بود که اصلا نمی‌شناخت. می‌گفت «من اگر این لغت‌ها را بدونم، نمره‌م می‌شود ۷.» شش ماه با دفترچه‌ی واژگان، یک کلمه‌ی جدید توی هر روز. mock بعدی، نمره‌ش همان ۵.۵ موند. یک روز نشستیم با هم mockش را تحلیل کردیم. سه تا از آن لغت‌هایی که نمی‌شناخت، اصلا توی هیچ سوالی نبودن. یک دونه‌شون توی یک پاراگرافی بود که هیچ سوالی ازش پرسیده نشده بود. آن که توی سوال بود، با همان جمله‌ی قبلش معنیش معلوم می‌شد، فقط سارا حواسش نبود نگاه بکند.

درس ۱۹ ریدینگ آیلتس، راجع به یاد گرفتنِ لغتِ بیشتر نیست. راجع به آن لحظه‌ایه که چشمت می‌خورد به یک لغت که نمی‌دانی چیست. آن لحظه چی توی ذهنت می‌گذرد، چی کار می‌کنی، چقدر طول می‌کشد. تقریبا همه‌ی دانشجو‌های ایرانی همان لحظه یک واکنشِ غلط نشان می‌دهند — یک فریز کوچیک، یک برگشت به اول جمله، یک تلاش برای حدس زدن. اینها همشون نشونه‌ی یک عادتیه که از مدرسه با خودمون آوردیم. توی این درس می‌خواهم بهت یک چارچوبِ سه قسمتی بدم که آن عادت را بشکنه.

مشکل لغت نیست، مشکلِ تصمیمه

آزمون لغت‌های تو را نمره نمی‌دهد. جواب سوال‌هاش را نمره می‌دهد.

اجازه بده با یک سوالِ ساده شروع کنم. توی هر متن ریدینگ آیلتس، چند تا لغت هست؟ بسته به متن، چیزی حدود ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ کلمه. حالا یک سوال دیگر. توی همان متن، چند تا سوال هست؟ ۱۳ یا ۱۴ تا. یک سوال آخر. هر سوال، نهایتا روی چند تا لغت تکیه می‌کند که جوابش را پیدا کنی؟ معمولا دو سه تا کلمه‌ی کلیدی، گاهی یکی دو تا لغتِ بحرانی توی آن پاراگرافی که جواب توشه. مجموعِ این لغت‌های لازم، شاید چهل پنجاه تا. از کلِ هزار تا.

تو سیستم آموزشی مدرسه‌هامون، یک چیزی بهمون یاد دادن: متن را از اول تا آخر بفهم، هر کلمه‌ای را که نمی‌دانی، یاد بگیر. این مدلِ خوندنِ متنِ ادبیه، نه آزمونِ تستی. توی ریدینگ آیلتس، تو با یک روبات اپراتور (دقیقا همان که توی درس ۲ معرفیش کردم) طرفی که فقط جوابِ سوال‌ها را می‌خواهد. هیچ کسی ازت نمی‌پرسد فلان لغت را می‌دانستی یا نه. سوال می‌پرسد، یا جوابش درسته یا غلط. لغت را می‌دانستی، نمی‌دونستی، حدس زدی، از context دراوردی — هیچ‌کدام مهم نیست.

اگر یادت باشد توی درس‌های قبلی راجع به مدیریت زمان حرف زدم. آنجا گفتم هر سوال ۹۰ ثانیه وقت دارد. حالا فکر کن یک دانشجو روی یک لغتِ نا‌آشنا ۹۰ ثانیه گیر می‌کند. تموم وقتِ یک سوال رفت. آن سوال را هم احتمالا غلط جواب می‌دهد، چون با کلِ متن از دست رفته. یعنی این یک لغت، می‌تواند دو سه نمره از تو بگیرد. نه به این خاطر که مهم بود — به این خاطر که تو اجازه دادی مهم باشد.

Unknown word · three bins, two-second decision

هر لغتِ نا‌آشنا فقط می‌تواند توی یکی از این سه سطل بیافته. مغزت قراره خیلی سریع تشخیص بده توی کدام سطله — نه اینکه معنیِ لغت را دربیاره. این تفاوتِ کلیدی این درسه.

سه سطل — ۷۰ · ۲۵ · ۵

از هر صد لغتِ نا‌آشنا، هفتاد تاش اصلا توی سوال نیست. آن‌ها را حتی نباید نگاه کنی.

بگذار با یک مثال نشونت بدم. فرض کن یک متن راجع به تاریخِ مهندسیِ پل‌ها داری. توش یک لغتی هست به اسم cantilever. این لغت یک نوع طراحیِ پل خاصه. اگر نمی‌دانی، نمی‌دانی. حالا برو سوال‌ها را نگاه کن. اگر توی هیچ سوالی این لغت نیست، اگر هیچ سوالی از روی این پاراگراف نمی‌پرسد، تو وقتت را روی این لغت تلف نکن. این یک سطل اولِ ماست — SKIP. ۷۰٪ از لغت‌های نا‌آشنا اینجوریه. توی متن هست، توی سوال نیست. نباید نگاهش کنی.

سطلِ دوم این است که لغتِ نا‌آشنا توی همان پاراگرافیه که سوال ازش می‌پرسد، یا حتی توی خودِ سوال هست. اینجا نمی‌توانی skip کنی. ولی هنوز هم لازم نیست لغت را «یاد بگیری». باید فقط از روی جمله‌های اطرافش، یک معنیِ تقریبی دربیاری. حدودا ۲۵٪ از لغت‌ها این سطل می‌افتند — CONTEXT. سه جمله بیشتر نباید نگاه کنی. ۳۰ ثانیه بیشتر نباید وقت بگذاری. اگر با این دو تا قید، معنیش دراومد، بفهمی. در آمد رفت. در نیومد، می‌روی سطلِ سوم.

سطل سوم این است که لغتِ نا‌آشنا توی متنیه که سوال دارد، context هم کمکی نمی‌کند، تجزیه‌ش هم به جایی نمی‌رسد. این ۵٪ از لغت‌هاست — BLOCK. این لغت قرار نیست کرک بشود. اعتراف کن و رد شو. آن سوالی که این لغت توشه را احتمالا غلط می‌زنی، یا یک حدسِ آگاهانه می‌زنی. ولی وقتت را روی این لغت ذره ذره از دست نمی‌دهی.

قسمت تند ماجرا این است که نسبتِ این سه سطل، تقریبا برای همه‌ی دانشجوهای آیلتس یکیه. ولی نسبتی که عمل می‌کنند با این سه سطل، کاملا برعکسه. اکثر دانشجوهای ایرانی، تقریبا ۸۰٪ از وقتشون را روی لغت‌های سطلِ اول (SKIP) خرج می‌کنند، چون نمی‌دانند می‌شود نگاهشون نکرد. اجازه بده خوبشم بگویم. این یک عادتِ قابلِ شکستنه. صرفا باید بدانی این سه سطل وجود دارند، و یک روتین برای تشخیصشون داشته باشی.

چه‌جوری بفهمی این لغت SKIP می‌شود

قبل از اینکه روی لغت فکر کنی، روی سوال فکر کن.

یک چیزی که خیلی‌ها بد یاد گرفتن این است که اول متن را می‌خوانند، بعد می‌روند سراغ سوال. توی ریدینگ آیلتس برعکسه. اول سوال‌ها را می‌خوانی، بعد می‌روی سراغ متن. این را توی درس‌های قبلی هم گفته بودم، الان دلیلش اینجا واضح می‌شود. وقتی سوال‌ها را از قبل خواندی، می‌دانی دنبال چی هستی. وقتی متن را می‌خوانی و به یک لغتِ نا‌آشنا می‌رسی، یک پرسشِ خیلی ساده توی ذهنت می‌چرخد: «این لغت توی هیچ‌کدام از سوال‌هایی که دیدم بود؟» اگر جوابِ این پرسش نهست، رد شو. اگر آره ست، می‌روی سطل بعدی.

تستِ دوم: تستِ حذف. ذهنت یک لحظه فرض کند این لغت توی متن نبود. یک خط تیره به جاش بود. آیا سوالی که توی این پاراگراف بود، هنوزم قابلِ جواب دادنه؟ اگر آره، یعنی لغت یک جزء ثانویه از جمله بوده، فقط یک صفت تزئینی یا یک قید بوده. این هم همان SKIP می‌شود.

تستِ سوم: تستِ نقشِ گرامری. اگر لغت یک صفت یا قیده، احتمال SKIP بودنش بالاست. اگر فعل یا اسمِ اصلیِ جمله‌ست، احتمالا باید بفهمیش. مثلا توی جمله‌ی «scientists conducted a meticulous study»، لغتِ meticulous یک صفته. اگر نمی‌دانی، حذفش کن. می‌شود «scientists conducted a study». معنی هنوزم سرپاست. سوال هم احتمالا روی meticulous نیست، روی study و scientists ـه.

یک عادتِ کوچیک بهت پیشنهاد می‌دهم. توی mock بعدی، هر بار به یک لغتِ نا‌آشنا رسیدی، قبل از اینکه فکر کنی «معنیش چیست»، این سه تا تست را پشتِ هم اجرا کن: تستِ سوال، تستِ حذف، تستِ نقشِ گرامری. اگر از هر سه تاش SKIP دراومد، رد شو. اولش زور می‌زنی، چون عادت نداری. بعد از سه چهار mock، خود به خود انجام می‌شود.

پنجره‌ی سه‌جمله‌ای — context

سه جمله. سی ثانیه. اگر با این دو تا قید معنیش در نیومد، context هم کمکت نمی‌کند.

وقتی تشخیص دادی لغتِ نا‌آشنا توی سطل دومه (یعنی توی سوال هست یا کنارش)، باید معنیش را دربیاری. ولی نه با لغتنامه، نه با حدسِ کور. با context. context یعنی جمله‌های اطرافش. ولی نه کلِ پاراگراف — یک پنجره‌ی خیلی کوچیکِ سه جمله‌ای: یک جمله قبل، خودِ جمله، یک جمله بعد. سقفِ زمانی ۳۰ ثانیه. اگر با این دو تا قید جواب نداد، نمی‌دهد.

چهار تا نشونه توی متن هست که می‌تواند معنیِ یک لغت را لو بده. اولیش: مثال. اگر نویسنده بعد از لغت گفت «such as» یا «including» یا «for example»، بعدش یک مثال می‌آورد. آن مثال خود به خود به تو می‌گوید دسته‌ی این لغت چیست. مثلا اگر نوشته «cetaceans, such as whales and dolphins»، تو نمی‌دانی cetacean چیست، ولی می‌فهمی یک گروهِ پستانداران دریایی‌ـه.

دومی: تضاد. اگر نویسنده گفت «unlike» یا «but» یا «however»، احتمالا لغتِ نا‌آشنا متضادِ چیزی‌ـه که قبلش گفته. مثلا «unlike the loud city, the village was tranquil». tranquil را نمی‌دانی؟ متضادِ loud ـه. یعنی آروم.

سومی: تعریف. گاهی نویسنده مستقیم تعریف می‌کند. «the moon was gibbous, meaning more than half-lit». لغتِ بعد از meaning یا that is یا i.e. دقیقا تعریفِ لغتِ نا‌آشناست. خیلی راحت ترین حالته.

چهارمی: علت و معلول. «heavy rain led to widespread inundation». inundation را نمی‌دانی؟ نتیجه‌ی بارانِ شدید چیست؟ سیل. این هم یک نوع context clue ـه — از طریقِ علت معلول.

این چهار تا نشونه را که توی ذهنت بسته باشی، context برات سریع‌تر کار می‌کند. هیچ‌کدام را هم پیدا نکردی توی پنجره‌ی سه جمله‌ای، می‌روی سراغ روشِ بعدی — تجزیه‌ی لغت.

تجزیه‌ی لغت — prefix و suffix

یک لغت سه تا قطعه دارد: prefix، root، suffix. هر سه تا یک چیز بهت می‌گویند.

این روش وقتی به کار می‌خورد که context کمکت نکرده، ولی لغت یک شکلی دارد که قطعاتش را می‌شناسی. مثلا لغتِ unfathomable. سه تا قطعه دارد: un (پیشوند نفی)، fathom (ریشه که می‌شود «اندازه گرفتنِ عمق») و able (پسوند صفت). ترکیبش می‌شود «غیرقابلِ سنجش». تو کلِ این تجزیه را توی پنج ثانیه می‌کنی، بدون اینکه fathom را دقیقا بدانی چیست.

چند تا prefix را باید توی ذهنت داشته باشی: un-, in-, dis-, non- برای نفی. re- برای تکرار. pre- برای قبل. post- برای بعد. sub- برای زیر. super- برای بالا. چند تا suffix هم: -able, -ible برای صفتِ امکان. -tion, -ment برای اسمِ عمل. -less برای فقدان. -ful برای داشتن.

قسمت زورِ ماجرا این است که این روش بدونِ context، ساختنِ معنیِ غلطه. مثلا اگر «unfathomable» رو ببینی و فکر کنی «un + fathom (که قبلا توی متنِ دریایی خواندی به معنی واحدِ عمقِ آب)»، احتمالا معنیش را فکر می‌کنی «غیر دریایی». این غلطه. روشِ درست این است که اول تجزیه کنی، یک فرضیه‌ی معنی بسازی، بعد برگردی به جمله‌ی متن و چک کنی آن فرضیه با بقیه‌ی جمله هم‌خوان هست یا نه. اگر نبود، فرضیه‌ی غلطه. این چکِ نهایی، جلوی توهمِ معنی را می‌گیرد.

یک قاعده‌ی سخت اینجا هست. تجزیه بدونِ چکِ نهایی، تقریبا همیشه به یک معنیِ غلطِ محتمل می‌رسد. مغزت یک چیزی می‌سازد که از نظرِ شکلی منطقی به نظر می‌آید، ولی توی این متن غلطه. هیچ‌وقت معنیِ تجزیه‌شده را مستقیم استفاده نکن. همیشه برگرد به جمله و چک کن.

سقفِ ۶۰ ثانیه — اجازه‌ی ول کردن

روی هیچ لغتِ نا‌آشنایی نباید بیشتر از یک دقیقه وقت بگذاری. بعدش هم آن لغت یک BLOCK ـه.

این درس تا الان راجع به تکنیک بود. حالا یک چیزی می‌گویم که از تکنیک مهم‌تره — اجازه. اکثرِ دانشجوهای ایرانی، مشکل تکنیکی روی لغتِ نا‌آشنا ندارند. مشکلشون این است که نمی‌توانند به خودشون اجازه‌ی ول کردن بدهند. حسِ بدی بهشون می‌دهد. حس می‌کنند دارند «تنبلی» می‌کنند. حس می‌کنند «درست» نیست که یک لغت را رد کنند بدونِ اینکه بفهمنش.

یک عمر توی مدرسه‌هامون بهمون یاد دادن به متن احترام بگذاریم. کلمه به کلمه بخوانیم. هیچ چیزی را رد نکنیم. این تو یک کلاسِ ادبیات قشنگه. توی یک آزمونِ تستی، فاجعه‌ست. آزمون از تو احترام نمی‌خواهد، جواب می‌خواهد. این یک عادتِ ذهنیه که باید بشکنیش، و سقفِ ۶۰ ثانیه دقیقا برای همین است. یک ساعتِ خارجی که تو را از حسِ گناه آزاد کند.

روال این است. لحظه‌ای که به یک لغتِ نا‌آشنا رسیدی، ۵ ثانیه روی تستِ SKIP. اگر SKIP نشد، تا ۳۰ ثانیه روی context. اگر نشد، تا ۲۵ ثانیه‌ی بعدی روی تجزیه. مجموع: ۶۰ ثانیه. ساعتت را نگاه می‌کنی. اگر ۶۰ ثانیه شد و معنی در نیومد، BLOCK. مارک می‌زنی، یک حدسِ آگاهانه روی سوالش می‌زنی (اگر سوالی روش بود)، و می‌روی. تموم.

سقفِ ۶۰ ثانیه برای این است که به خودت اجازه بدی ول کنی. تکنیک تو سرت هست — اجازه نیست.

اگر یادت باشد توی درس‌های قبلی گفتم بدترین نمره‌ها از سخت‌ترین سوال‌ها نمی‌رود. از سوال‌های متوسطی می‌رود که توشون یک لغتِ نا‌آشنا را دانشجو ول نمی‌کند. یک دانشجو سه دقیقه روی malfeasance توی پسیج اول گیر می‌کند. ۵٪ از لغت‌ها قراره BLOCK باشن. این جزو همان ۵٪ بود. ولی این سه دقیقه، باعث می‌شود پسیج سوم را ناقص بزند. دو سه تا سوالِ راحت توی پسیج سه از دست می‌رود، که هر کدومش یک نمره داشت. کلِ این داستان از یک لغت شروع شد که قرار نبود کرک بشود.

تو درس‌های بعدی، می‌روم سراغ تله‌های ذهنیِ دیگری که مخصوصِ دانشجوی ایرانیه — مثلا distractor ها و تله‌های سوال. ولی آن تله‌ها همه روی همین فونداسیون نشسته‌ن: اگر روی لغتِ نا‌آشنا فریز کنی، آن تله‌ها را هم نمی‌بینی. سقفِ ۶۰ ثانیه را ببند به ذهنت. بعدش بقیه‌ی درس‌ها معنی پیدا می‌کند.